«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Վերջին օրերին Հայաստանի մի շարք բնակավայրերում՝ հատկապես Երևանում և հարակից մարզերում, խմելու ջրի հետ կապված առաջացած իրավիճակը հերթական անգամ ցույց տվեց, որ ջրամատակարարումը միայն կենցաղային ծառայություն չէ, այլ հանրային առողջության, կառավարման, ենթակառուցվածքային անվտանգության և պետական պատասխանատվության առանցքային համակարգերից մեկը։
Խնդիրը խորացավ ոչ թե սովորական անհարմարությունից, այլ այնպիսի իրադարձությունից, որն իր ազդեցությամբ միանգամից դուրս եկավ մեկ թաղամասի կամ մեկ համայնքի սահմաններից։ Սեպտեմբերի 23-ի երեկոյան խոշոր վթար գրանցվեց «Արզական–Քանաքեռ–Զովունի» մայրուղային ջրատարի վրա, ինչի հետևանքով հայտարարվեցին լայնածավալ ջրանջատումներ Երևանի տարբեր վարչական շրջաններում, ինչպես նաև Արարատի, Արմավիրի և Կոտայքի մարզերի մի շարք բնակավայրերում։
Սակայն այս պատմության ամենազգայուն և մտահոգիչ մասը միայն ջրանջատումը չէր։ Ջուր չունենալը, հատկապես մեծ քաղաքում, ինքնին լուրջ խնդիր է, բայց այս դեպքում հանրային անհանգստությունն ավելի խորացավ այն պատճառով, որ ջրամատակարարման վերականգնման կամ հոսքերի վերաուղղորդման ընթացքում տարբեր բնակավայրերից սկսեցին հնչել բողոքներ ջրի պղտորության, անսովոր հոտի և համի վերաբերյալ։ Այս իրավիճակը հատկապես կարևոր է գնահատել ոչ թե միայն որպես կոնկրետ վթարի հետևանք, այլ որպես համակարգային ազդանշան։ Այս համատեքստում խնդիրը դառնում է ոչ միայն տեխնիկական, այլ նաև կառավարչական և հաղորդակցական։ Ուստի քաղաքացիները պետք է հասկանան՝ ինչ է տեղի ունեցել, որքան է տևելու խնդիրը, որ հատվածներում ջուրը կարելի է օգտագործել, որ հատվածներում՝ ոչ, երբ է անհրաժեշտ ջուրը եռացնել, երբ է պետք բացառապես շշալցված ջուր օգտագործել, և ում պետք է դիմել, եթե նկատվում է պղտորություն կամ հոտ։
Առողջապահական տեսանկյունից նման իրավիճակներում ամենաճիշտ մոտեցումը կանխարգելիչ զգուշավորությունն է։ Եթե ծորակից եկող ջուրը ունի գույնի, հոտի կամ համի թեկուզ փոքր փոփոխություն, այն չպետք է օգտագործվի խմելու կամ առանց ջերմային մշակման սննդամթերք լվանալու համար։ Այս օրերին շատ ընտանիքներ կանգնեցին նույն գործնական հարցի առաջ՝ ինչպե՞ս կազմակերպել ջրի անվտանգ օգտագործումը, երբ կա և՛ ջրանջատման վտանգ, և՛ ջրի որակի նկատմամբ անվստահություն։ Մինչև ե՞րբ է շարունակվելու այդ վիճակը, ե՞րբ կարելի կլինի օգտագործել:
Սա նաև բարձրացնում է վստահության հարցը։ Երբ քաղաքացին բացում է ծորակը և տեսնում պղտոր կամ հոտով ջուր, նրա համար պաշտոնական ցանկացած հավաստիացում պետք է ուղեկցվի պարզ, չափելի և ստուգելի տեղեկատվությամբ։ Պետք է հրապարակվեն ոչ միայն ընդհանուր հայտարարություններ, այլև հստակ տվյալներ՝ որ գոտիներում է իրականացվել լվացում, որ հատվածներում են վերցվել նմուշներ, ինչ ցուցանիշներ են ստացվել, ինչ է ցույց տվել մանրէաբանական և ֆիզիկաքիմիական հետազոտությունը, երբ է սպասվում լիարժեք կայունացում, և մինչև որ պահը քաղաքացին պետք է շարունակի ջուրը եռացնել կամ շշալցված ջուր օգտագործել։ Հակառակ դեպքում տեղեկատվական վակուումը լցվում է ասեկոսեներով, սոցիալական ցանցերի անհանգստացնող գրառումներով, միմյանց հակասող մեկնաբանություններով և հասարակական անվստահությամբ։ Ջրի նման զգայուն թեմայի դեպքում վստահությունը նույնքան կարևոր է, որքան տեխնիկական վերանորոգումը։ Եթե համակարգը վերականգնվել է, բայց քաղաքացին շարունակում է չհավատալ ջրի անվտանգությանը, ապա ճգնաժամը ամբողջությամբ հաղթահարված չէ։
Պետական կառավարման տեսանկյունից կարևոր է, որ նման իրավիճակներում կառավարությունը, առողջապահական մարմինները, տարածքային կառավարման կառույցները, համայնքապետարանները և ջրամատակարար ընկերությունը գործեն միասնական ռեժիմով։ Փորձը ցույց է տվել, որ չի կարելի հույս դնել «Վեոլիա ջուր» ընկերության վրա: Ջուրը մասնավոր օպերատորի կողմից մատուցվող ծառայություն կարող է լինել, բայց խմելու ջրի անվտանգությունը հանրային բարիք է, և դրա նկատմամբ վերահսկողությունը չի կարող դիտվել միայն պայմանագրային կամ տեխնիկական հարաբերության շրջանակում։
Կառավարության մակարդակով հարցը պետք է լինի անմիջական ուշադրության կենտրոնում, որովհետև խոսքը ոչ միայն բնակչության հարմարավետության, այլև առողջության, սանիտարական անվտանգության, տնտեսական բնականոն կյանքի և պետական կառավարման արդյունավետության մասին է։ Անհրաժեշտ է ոչ միայն վերացնել վթարը, այլև հետագայում հրապարակել վերլուծություն՝ ինչու տեղի ունեցավ վթարը, արդյոք պատճառը ջրատարի մաշվածությունն էր, ճնշման ռեժիմի խախտումը, հողի շարժը, սպասարկման թերացումը, թե մի քանի գործոնների համադրություն։ Առանց նման հետվթարային վերլուծության յուրաքանչյուր հաջորդ վթար ընկալվելու է ոչ թե որպես բացառիկ դեպք, այլ որպես համակարգային անպատրաստության շարունակություն։
Երկարաժամկետ առումով Հայաստանի ջրամատակարարման համակարգը պետք է դիտարկվի որպես ազգային անվտանգության ենթակառուցվածք։ Կլիմայական փոփոխությունները, երաշտային տարիները, ջրային ռեսուրսների անհավասար բաշխումը, բնակավայրերի ընդլայնումը, քաղաքային ծանրաբեռնվածության աճը և հին խողովակաշարերի մաշվածությունը ստեղծում են մի միջավայր, որտեղ յուրաքանչյուր խոշոր վթար կարող է մեծ ազդեցություն ունենալ բնակչության վրա։
Եթե մայրուղային ջրատարներն ունեն բարձր մաշվածություն, ապա միայն վթարից վթար վերանորոգման մոտեցումը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է քարտեզագրել ռիսկային հատվածները, ներդնել ճնշման մշտադիտարկման ժամանակակից համակարգեր, ավելացնել ավտոմատ ազդանշանային հանգույցները, ստեղծել պահուստային հոսքուղիներ, զարգացնել ջրամբարային և պահուստային հնարավորությունները, պարբերաբար իրականացնել խողովակների լվացում և նստվածքի կառավարման աշխատանքներ, ինչպես նաև թափանցիկ դարձնել ներդրումային ծրագրերը։
Հասարակությունը պետք է իմանա՝ ինչ չափի ներդրումներ են արվում ջրային ցանցի արդիականացման համար, որ հատվածներն են առաջնահերթ, ինչ ժամկետներում են դրանք նորոգվելու, և ինչպես է վերահսկվում աշխատանքների որակը։
Այս իրավիճակի դասերից մեկն էլ այն է, որ բնակչության պատրաստվածությունը պետք է դառնա հանրային մշակույթի մաս։ Ջրանջատման կամ ջրի որակի խնդրի դեպքում մարդիկ հաճախ խուճապահար են արձագանքում, որովհետև չունեն պարզ գործողությունների ծրագիր։ Մինչդեռ յուրաքանչյուր ընտանիք կարող է ունենալ նվազագույն պատրաստվածության փաթեթ՝ երեք օրվա խմելու ջրի պաշար, մաքուր տարաներ, անհրաժեշտության դեպքում ջուրը եռացնելու հնարավորություն, փոքրիկ ֆիլտր, տարեցների կամ երեխաների համար առանձին ջրի պաշար, ինչպես նաև պաշտոնական տեղեկատվության աղբյուրների ցուցակ։
Պետք է հետևել ջրային ռեսուրսները կառավարող ընկերության և իրավասու պետական մարմինների պաշտոնական հայտարարություններին, ոչ թե միայն սոցիալական ցանցերի գրառումներին, որովհետև պլանային կամ վթարային անջատումների ժամկետներն ու հասցեներն արագ կարող են փոխվել։
Միաժամանակ, քաղաքացիները պետք է հաղորդեն իրենց նկատած խնդիրների մասին՝ պղտորություն, հոտ, ճնշման անկում, երկարատև ջրի բացակայություն, որովհետև տեղերից եկող ազդակները օգնում են ավելի արագ հասկանալ՝ որտեղ է խնդիրը պահպանվում։
Այս ամենի ֆոնին շատ կարևոր է նաև խնայողության հարցը։ Ջրանջատումների ռիսկի պայմաններում ջրի ոչ խնայողաբար օգտագործումը կարող է խորացնել ճնշման խնդիրները և դժվարացնել համակարգի կայունացումը։ Եթե կա նախազգուշացում հնարավոր անջատման մասին, ցանկալի է ժամանակավորապես սահմանափակել մեծածավալ լվացքը, ավտոմեքենայի լվացումը, բակի առատ ջրումը և այլ ոչ առաջնային սպառումները։
Բայց խնայողության կոչը չպետք է փոխարինի համակարգային պատասխանատվությանը։ Քաղաքացին պետք է խնայողաբար օգտագործի ջուրը, սակայն պետությունն ու օպերատորը պարտավոր են ապահովել, որ ջրամատակարարման համակարգը լինի անվտանգ, կանխատեսելի, վերահսկելի և բավարար չափով դիմացկուն։
ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
